Colexio oficial de arquitectos de Galicia - Delegación Lugo

COAGLUGO

13/05/2012 | Revista de prensa

EL PAIS. "SE TES TALENTO NON O USES PARA CHEGAR MÁIS LONXE"

O arquitecto chileno defende o traballo dende a escaseza.

Fronte aos proxectos de relumbrón, a súa prioridade é identificar os problemas da xente.


Cando Alejandro Aravena (Santiago de Chile, 1967) estudaba arquitectura, o seu país era unha ditadura á que chegaba pouca información. Entre ese pouco, coñeceu a obra do arquitecto portugués Eduardo Souto de Moura, a quen, varias décadas despois, un xurado do que Aravena formaba parte lle concedeu o último Premio Pritzker. Tras asinar numerosas facultades na Universidade Católica de Chile e dous edificios na de Austin (EUA), Aravena empeñouse en relanzar as vivendas "incrementais", as que crecen coas necesidades e posibilidades dos seus donos, e co seu estudo, Elemental, colaborou na reconstrución de Constitución, a cidade asolada polo terremoto de 2010. A súa capacidade para traballar dende a escaseza converteuno nun dos arquitectos do momento.

Vostede formou parte do xurado do Premio Pritzker con só 42 anos. Como chega a xulgar un arquitecto novo quen é os mellores do mundo?

En 2006, o xurado do Pritzker pasou por Chile e visitou as miñas Torres Siamesas na Universidade Católica. Supoño que habería empatía intelectual ou química. Logo, o nivel da discusión para cribar calidade probablemente sexa o máis alto que eu debatín na miña vida. Discútense as milésimas e méteste nunhas honduras que esixen poñer o cerebro e a intuición ao máximo de capacidade.

Cando se decatou, un arquitecto planetario, de que era un deles?


En 1985, o profesor Hernán Riesgo dicíanos que non nos estaba a educar para operar en Chile, senón para ser arquitectos do mundo. Entón soaba estrambótico, pero o primeiro consello que nos deu foi que medísemos os edificios. Como en Chile non había un só edificio que pagase a pena medir, o primeiro que fixen ao rematar foi irme a Europa. O profesor aconselloume que medise os edificios porque chegaba "dunha folga de fame": "Se se enfronta á arquitectura tal cual, váiselle indixestar".

E así, en Venecia, en Grecia, en Florencia, en Sicilia e en Turquía dedicouse a medir edificios.

Tiña que tragar o corpo de coñecemento da disciplina. Un traga o Partenón coma se tivese que decidir o paso seguinte. Aínda que non o dea nunca. A outra parte da resposta é que cando cheguei a dar clase a Harvard, proveniente de novo da nada, alí se fixo máis ou menos evidente que o teu campo de operación é o mundo completo. Con coidado, un ten que crer iso e ao mesmo tempo non crelo nada. E en Harvard souben que, analizando ben un caso particular como Chile e a vivenda social, podiamos chegar a solucións globais. Con todo, non me considero global. Traballo dende Chile, aínda que teñamos un proxecto en Shanghái.

Compénsao traballar en Shanghái?

Aceptamos os traballos que implican un desafío profesional.

Iso púidoo facer sempre?

É difícil dicir non a proxectos que poidan significar altos honorarios.

Dixo que non a moitos proxectos?

Dixen tanto que non nun momento da miña vida que entre 1995 e 1997 renunciei á arquitectura e me dediquei a outra cousa.

Deu clase?

Un bar. Era tan violento para min irme a tragar o corpo do coñecemento da arquitectura e debuxar semana tras semana os edificios, que non me ía dedicar despois a facer bromas. Para facer estupideces, decidín mellor non facer nada. É mellor facer algo ben, calquera cousa, que mediocremente o que se supón que é bo.

Esa condición heroica da arquitectura, foi un pecado de xuventude ou determinou o que fixo despois?

Son idealista, pero tamén moi pragmático. Como se pode vivir así? Baixas as túas necesidades ao máximo. Non se necesita demasiado para vivir. O que necesitas para estar contento é máis ben pouco, pero tes que estar satisfeito co que fas. Iso dáche liberdade para aceptar os traballos que son realmente pasos nunha carreira profesional cara a cousas que teñan sentido. O asunto é mirar atrás con 60 anos e non ter que dicir: "Se o tivese feito doutro xeito... ".

Tan altos obxectivos sorprenden en alguén que experimentou a escaseza. A clase media chilena non ten doado acceso á educación superior. Unha vez conseguida, como non intentar transformala en mellora económica, tiña presións familiares?


Non. Para gañarse a vida como clase media tendo unha formación universitaria, un chega co fin de mes con case calquera cousa.

Pero vostede aspiraba a máis.

Non a moito máis dende o punto de vista económico, pero si dende o punto de vista profesional. E cun conxunto de clientes moi malos, un tras outro, a verdade é que ten máis sentido dedicarse a facer outra cousa. Foi máis ben unha renuncia á falta de calidade que unha renuncia económica. A económica nunca vai ser demasiado grave. Estou preparado para iso.

Vén dunha familia de profesores, por que quixo ser arquitecto?

En Chile postulas a universidade indicando prioridades. Eu elixín como primeira opción arquitectura, e como segunda, danza e frauta. Sabía que se non era arquitectura era nada. Pero ao mesmo tempo non sabía o que era a arquitectura. Para entrar había que facer unha proba especial e eu quedei en primeiro lugar. Iso significaba que podía estudar pagando a metade. Cando che dan esa oportunidade, mordes o óso e non o soltas. Recordo a universidade como algo serio. Por iso cando nos dicían: "vostedes vanse ter que medir co Partenón", críamolo.

Aínda o cre?

Cada vez con máis dificultade e sentido da realidade. Pero iso non quita que esa sexa a túa fame. Hai pouco fun a India e a Bangla Desh a ver o edificio de Louis Kahn. Pasa todo o tempo, encóntraste arquitectos que che botan ao chan. Sucedeume con Rafael Iglesias, en Arxentina, por exemplo. Cando ves eses traballos, decátaste da ridiculez das túas propostas.

Esa esixencia fala da medida da súa ambición?

A calidade envía mensaxes co exemplo. Pero encontro esa especie de mestre noutros ámbitos do coñecemento. Podería suceder que un arquitecto chegase ao máximo da súa profesión sen facer nin unha rabuñadura á sociedade. Ese é o drama da arquitectura hoxe.

Vostede deixou claro que quería facer arquitectura social, pero con ánimo de lucro. Iso é romper tabús e normalizar a arquitectura?

Tes que poder vivir para facer as cousas. En terceiro ano tiñamos un taller clave: facer unha casa unifamiliar. Escollías o cliente, o lugar... Todos elixían un cliente excéntrico, un artista por exemplo. Tendíase a pensar que a calidade do cliente aseguraba a calidade do proxecto. Eu fixen a casa para un taxista. O taxista existía. Era Morales, un tipo que lle axudaba ao meu pai a preparar curanto [unha comida do sur de Chile que coce mariscos e carne baixo terra] nas festas de aniversario. Interesábame ver que do que eu estaba a estudar na universidade, Palladio ou Vitrubio, lle importaba a un tipo que tiña que deixar o taxi na casa porque era a súa fonte de ingresos ou colocaba o refrixerador no living porque era un símbolo de status. Eu preguntábame: para unha persoa que todos os días debe coller o transporte público, que é a calidade de vida? Te preguntas que pode achegarlle a arquitectura a alguén como el. E que relación ten o discurso da universidade con esa vida.

Esa preocupación polas persoas antes que polas obras lle viña de familia?

Ao revés, os meus pais son bastante de dereitas. Pero un tipo novo ten que preocuparse por esas cousas cando as ve. Dende ese proxecto, a miña preocupación como arquitecto foi sempre a mesma: a vida diaria das persoas que o teñen difícil. Non superdifícil, non é o neno coa monxa en África; trátase de poder solucionar asuntos próximos.

Como conseguiu volver ser arquitecto?

Hai momentos en que se quebran os círculos. E iso sucedeu cando me encargaron a Facultade de Matemáticas da Universidade Católica de Santiago. Un antigo profesor, nese momento decano da Facultade de Arquitectura, suxeriu o meu nome. A partir de aí tes un patrimonio. Fas ben o edificio e constrúes sobre iso.

Unha oportunidade leva a outra, pero tamén cambia a súa relación co poder, con 'o Club Chile' que vostede critica.

Seguen sendo proxectos nos que concursas por méritos. Non son encargos. Hai unha institución que ten que escoller, e aí é onde en Chile, dentro de todo, me parece que opera a meritocracia. Sen ela, eu non existiría.

Defende que con autoesixencia un arquitecto pode chegar a traballar en círculos alleos á súa clase social?

Un proxecto é un investimento. Ti mesmo constrúesche o próximo cliente.

Moitos proxectistas teñen a sensación de traballar contra o cliente. Vostede non ten ese problema?

Quizais porque non son moi artista. Non teño unha axenda con exploracións conceptuais que queira desenvolver e para a que necesito un cliente.

Que quere facer?

Interesaríame solucionar os problemas que puidesen interesarlle a calquera cidadán, sexa a súa casa, un barrio ou problemas de segregación e violencia. Eu estudei unha disciplina que me entrega fórmulas para traducir a formas esas cuestións intanxibles que preocupan a calquera.

Iso é o que fan no seu estudo, Elemental? Como comparten seis socios e corenta persoas un xeito de pensar?

Escoitando o que lle sucede o do lado. Cada vez cústame máis ter ideas a priori ou certezas. A vía do exemplo paréceme que é o mellor xeito, a cultura do que se traspasa cara a cara.

É difícil manter a unanimidade a medida que aumentan os encargos?

Para atender certos encargos, non se pode non crecer. Eramos 25, e Codelco, a compañía chilena do cobre, encargounos refacer Calama, a cidade do cobre. O lugar de onde sae a riqueza de Chile ten unha calidade de vida absolutamente desfasada coa riqueza que produce. A xente saíu xa dúas veces á rúa e 30.000 persoas bloquearon a cidade reclamando melloras. Así como Constitución supuxo a reconstrución do terremoto e a previsión do futuro, alí o terremoto é social e ambiental polo xeito de producir da mina. Para realizar ese encargo hai que pasar de 25 a 40 persoas, e ese é un encargo ao que non se pode dicir que non. Non temos resolto o tamaño do estudo.

Como se aprende a traballar dende a escaseza?

Como foi criado un, aflora no que fas. "Non" se bota "a comida" é algo que remata instalándose na túa forma de ser como un costume. A miña infancia non foi de supervivencia, non era dramático, pero marcoume. Por exemplo, prodúceme pracer viaxar levando moi pouco.

Pero iso é de ricos...

É unha satisfacción persoal necesitar moi pouco. E iso pódese aplicar a todo.

Asimila esa austeridade a toda a clase media chilena, ou é algo da súa familia?

Claramente é familiar, pero non podería existir se non houbese unha sociedade á que iso lle parece ben. Se cres que hai que respectar a fila, pero vives nunha sociedade na que todo o mundo se a salta, se a respectas pasas por parvo. Ten que haber un contexto no que estar na fila sexa valorado. Á miña muller chámalle a atención que en Chile ti compras algo e téñenche que dar un recibo. Ela é brasileira, e en Brasil xamais cho dan. Ti podes ter a convicción de que é xusto pagar impostos, pero tes que vivir nunha sociedade onde iso sexa compartido para poder facelo.

A súa muller é arquitecta?

Si.

Viven na súa propia casa?

Non

Seguro que lla poden permitir. Por que non se fixo unha casa?

Porque non a necesito. Impórtame moito máis que a distancia da miña casa á oficina sexa dunha canción, de minutos en bicicleta. Ou a pé. Para min, iso é calidade de vida.

Esa certeza chégalle a partir de ver o que non lle gusta?

Non concibo pasar moito tempo sen a miña familia, sen os meus fillos. Nese sentido, para min, Harvard foi importante. Alí tocoume ver o que non hai que facer na vida: xente que aos 60 anos non ten vida. A carreira polo éxito profesional paga un custo persoal que vin moi temperán. Teño claro que dende Chile me perdo unha cantidade enorme de cousas, pero teño tamén claro que o desafío é como ter unha vida equilibrada. A min pareceríame terrible que un fillo meu tivese que facer unha película para entender por que o seu pai estaba pouco na casa como lle sucedeu a Louis Kahn. No libro no que o entrevistaron sobre a súa vida, a última pregunta a Steve Jobs é esa: Por que contou tanto alguén tan esquivo? E a resposta de Jobs é: "Porque quería que os meus fillos soubesen por que eu non estiven aí". Cóntallo ao xornalista en lugar de contarllo ao fillo. Destes personaxes temos que aprender moito para corrixir o curso do que non queremos que sexan nosas vidas. Se tes algún talento, en vez de usalo para chegar máis lonxe, úsao para chegar máis acompañado. É un desafío extraordinario ter unha vida equilibrada e corrente.

Á arquitectura faille falta perder impostura?

A arquitectura está a recuperarse a si mesma. Faltáballe aire. E se abres a ventá, o primeiro que entra é xente. Por iso cando cheguei a Harvard, o primeiro tema que elixín discutir foi a irrelevancia: había cantidades de arquitectos discutindo temas que só interesaban a outros arquitectos.

Está a romper esa endogamia?

Creo que si. O reto é tratar temas que están fóra da arquitectura coas ferramentas da arquitectura. Unha das persoas crave para min foi un libanés, Hashim Sarkis, ao que coñecín en Harvard. Para el, o desafío era que nalgún momento houbo unha arquitectura que pediu foro para ser artisticamente libre e rematou tratando só problemas que lles interesaban a outros arquitectos. Con moito ismo: postmodernismo, deconstructivismo, calquera ismo que lle poñas, dá igual. Era o camiño cara á irrelevancia. Fronte a iso, estaban os que viron, nos setenta, outros problemas, sobre todo en Latinoamérica, e se dedicaron aos temas duros. Pero para dedicarse aos temas duros abandonaron a arquitectura. Con Hashim diciamos: o desafío hoxe é coller os temas que lles interesan a todos e facerse cargo deles co coñecemento específico da arquitectura, que é a forma. Ese cruzamento faino pasar polo que sabes facer como deseñador e despois devólvello á sociedade; iso decidirá se teño éxito ou non, e non se te publicaron máis ou déronche máis premios. Que a xente sexa máis ou menos feliz, que os barrios se valoricen, que sexan zonas máis ou menos conflitivas, mide o éxito da arquitectura.

Por que lle interesou facer vivenda social?

Cando cheguei a Harvard pensei: que podo achegar?, onde podo ter vantaxe fronte aos demais? Traballar dende a escaseza era unha das vías. Da escaseza á vivenda social hai un paso. A vivenda social ten algo, e é que os que se dedican a facela, aínda sen dicircho, parece que teñan unha especie de carné de superioridade moral. Xamais quixemos levantar esa bandeira que risca ao resto de banal para constituírse en relevante. Un vaise coa sensación de ter gastado enerxía en algo que paga a pena. Pero non me parece que iso te faga eticamente superior nin a ti nin á túa arquitectura.

Acúsano de apropiarse de solucións tradicionais en Latinoamérica, como a vivenda incremental.

Nunca dixemos que fose algo novo. Que novidade lle puxemos? Que tivese capacidade de aumentar de valor no tempo, porque é o que eu espero da miña casa.

Cal é o último indicador de calidade?

Unha pregunta: eu viviría aquí? Se a resposta é non, o proxecto non pasa a proba.


 

EL PAIS (15.04.2012). "SE TES TALENTO NON O USES PARA CHEGAR MÁIS LONXE"

ALEJANDRO ARAVENA

ESTUDIO ELEMENTAL